Kies je favoriete radiostation

Dossiers

Processing

Columns

Ach U kent het wel, na jaren van zwoegen bij en de Gemeente, het Commissariaat en de RDR hebt u dan eindelijk de fel begeerde frequentie voor een lokale of commerciële omroep. Maar dan ben je er nog niet. Dan gaat het pas echt geld kosten om alle apparatuur aan te schaffen.

Mengtafeltje, cd spelers automatisering etc. En dan dus het vaak ondergeschoven kindje, de audio-processing. Wat kost het is vaak de eerste -niet onbelangrijke- vraag, en pas daarna komt de kwaliteit om de hoek kijken / luisteren.

Waarom gebruiken wij eigenlijk processing, een cd klinkt toch zo geweldig??. Ja, maar voor de radio komt er wel even wat meer bij kijken. Hadden wij allemaal onbeperkte bandbreedte toegewezen gekregen, en hadden wij allemaal een perfect gehoor, en hadden wij te maken met oneindige dynamiek, en geen ruis en dergelijke, tsjaa dan waren wij wel erg snel klaar. De waarheid is echter geheel anders.

Beperkte bandbreedte en al snel een behoorlijke ruis bij ontvangst op redelijke afstand, vooral met de vele babyfoon zendertjes van de commerciële en lokale oproepjes. Optimaal gebruik maken van het aan jou toegewezene dus, maar hoe ??????

Sound-processing oftewel signaal bewerking is iets uit het begin van de jaren 50 in Amerika. CBS en NBC begonnen daar met de AM zenders al snel in te zien dat er iets moest worden gedaan aan de signaal ruisafstand en kwaliteit van de uitzendingen, om zo te voorkomen dat de zenders te hard werden ingestuurd wat tot vervorming leidde.

En aldus onstond het idee om iets aan limiting en compressie te doen, veelal met "buizen" limiters, waarbij de vervorming van de buis naarmate de insturing harder als "eigen-sound" ervaren werd . Soms zelfs voor de huidige maatstaven onaanvaardbaar, maar ja onze oortjes zijn in de loop der jaren erg verwend. Een buis met enkele diodes in serie dat was alles, maar het werkte, en zo was sound-processing geboren. Rock and roll was on the AIR.

Met de tijd werd de techniek steeds beter, en de transistor en de FET deden hun intreden, gevolg, een betere signaal bewerking was mogelijk, met minder vervorming. De simpelste limiter bestond nog slechts uit enkele diodes, een transistor en een fet-je voor de "limiting", maar het werkte, en klonk al minder vervormd.

Als FM radio zijn intrede doet, wordt duidelijk dat er veel hoog verloren gaat bij het overdragen van signalen. Verloren is wellicht niet het juiste woord, maar meer dat er een ruistoename was bij FM uitzendingen. Veel mensen vonden in het begin dan ook dat FM ten opzichte van AM erg schel klonk. Om het hoog te corrigeren voor radio uitzendingen werd er een zogenaamde hog-correctie bedacht voor FM de pre-emphase waarbij het hoog volgens een bepaalde norm met 6 db per octaaf wordt versterkt, in je tuner gebeurt het omgekeerde. Er waren al snel drie standaard pre-emphase normen. Europa 50 us, Amerika 75 us en Japan 25 us stijgtijd.

Een van de eerste FM soundprocessoren was de "Audiomax" van CBS, ontworpen door hun technische dienst in het begin van de jaren zestig, opgevolgd door de "volumax" uit de tweede helft van de jaren zestig, deze "Volumax" bezat al een clipper om het teveel aan hoog af te toppen, om zo aan een bepaalde zwaai voor de audio te geraken. In Amerika had je toen al veel meer radiostations dan nu in Nederland of België, en de bandbreedte werd aldus beperkt. Dit leide tot een zwaai van maximaal 75 KHz eff.

Limiters waren vooral in de beginjaren nog breedband limiters, dus geen multiband. Pas in het begin van de jaren 70 ontstond er het idee voor een multiband limiter de zogenaamde "Discriminate Audio Processor" (DAP) van de firma Dorrough Electronics (nu nog bekend van de loudness meters). Dit apparaat verdeelde de audio in drie banden, met een driebands cross-over van ongeveer 6 db/oct, verder een compressor per band, en optel schakeling die werd gevolgd door een cliper. Voordeel was dat er bij heftige compressie geen pomp en zucht geluiden te horen waren, terwijl er constant een maximale uitsturing mogelijk was. Het kon echter nog beter.

In het begin van de jaren 70 was er in Amerika, het ALND van de radio volgens vele, een man die dacht dat het allemaal anders kon. Hij introduceerde in 1975 een voor die tijd spectaculair apparaat, de optimod FM. Deze box bevatte een compressor, limiter en high-frequency limiter, verder een clipper en een 15 KHz hoog af filter alsmede een stereocoder.

Tot die tijd was het heel gewoon dat het complete spectrum aan audio werd uitgezonden via FM zenders. Vanwege zwaai en andere technische beperkingen was er echter een aantal problemen te overwinnen waarbij Orban uiteindelijk via diverse "slimme" trucjes zijn optimod maakte.

Een van de trucs is de zogenaamde "smart-limiter" een limiter clipper die door middel van diverse patenten is beschermd. Bovendien was het feit dat een box en een leveller, en een compressor limiter clipeer bezat iets nieuws. De strijd om de hardste modulatie was begonnen. Resultaten waren beter dan die van vele lose "dozen" die voor die tijd werden gebruikt. Nog steeds wordt er door Amerikaanse stations gebruik gemaakt van dit eerste type Optimod (r) type 8000. Deze Optimod was echter uitsluitend bedoeld voor FM, en dus moest er ook een Optimod AM komen, die kwam in 1977, inclusief de diverse filter opties die voor de verschillende wereld delen nodig waren. De weg voor meer en betere processoren was geopend.

Al snel kwam het bedrijf CRL (Circuit Research Laboratories) met een vinding namelijk de "fase-rotator" een soort fase draaier die ervoor zorgt dat (vooral) mannelijke stemmen meer symmetrischer worden, waardoor een stem meer krachtiger en zuiverder klinkt, en waarbij de stem minder ge-clipt hoeft te worden teneinde de processor minder te laten vervormen in met name het lage alge tonen gebied. Clippen was nog niet genoeg (clippen is simpelweg het "afknippen" van de toppen in de sinus van de audio golf) en daarom werden er nog ingenieuzere uitvindingen gedaan, de "composite clipper" die het totale MPX-signaal nog eens een keer aftopte, zonder het MPX signaal al te veel aan te tasten. De composite clipper wordt na de stereo encoder en voor de zender geplaatst. Het "brickwall" effect werd (en wordt) hiermee onder meer verkregen. Het zogenaamde Hit-radio geluid.

Vele van de beschreven technieken worden later in de TV techniek toegepast, maar we hebben het hier specifiek over radio.

Over het algemeen gebeurde er in de jaren 80 weinig spectaculairs op het gebied van audio processing. Natuurlijk werden de modellen vernieuwd, en werden de filters nog scherper, en werd het mogelijk om in de processor diverse pre-selections (voorkeur instellingen) op te slaan, maar alles was analoog.

Pas in de begin jaren 90 kwam een aantal fabrikanten met een "digitale" processor, meer in naam dan in werking, en zaten wat DA (digitaal analoog) en AD (analoog digitaal) converters in, maar de rest bleef in hoofdzaak analoog, transistoren en fetjes dus.

Een dappere poging tot een totale digitale processor kwam van de firma Gentner (telos vorken etc) die de Prizm (met een Z dus) en Laser op de markt brachten. De Prizm was de digitale opvolger van de analoge prism (S werd Z). Dit was een 4-bands digitale compressor limiter, en een digitale MPX encoder (stereo-coder). Het signaal gaat analoog in, en komt er "composite" (MPX stereo) weer uit, kan dus rechtstreeks de zender aan sturen. Ooit had de inmiddels ter ziele gegaane firma MediaComm uit Antwerpen de Europese primeur van deze "doos". Echter bij een behoorlijke hoeveelheid processing vervormde het apparaat redelijk, wellicht daarom dat dit apparaat betrekkelijk weinig deed in Nederland. De interesse voor digitale procesoren was echter wel gewekt, en al snel kwam er een heel arsenaal aan digitale "dozen" op de markt van o.a. Urban, CRL, APhex Velley people enz.

Radio 538 experimenteert een tijdje met de CRL DP 100, maar dit beviel niet helemaal. Digitale Orban 8200 processoren staan tegenwoordig bij Radio M (regionale omroep Utrecht) en bij vele stations in Amerika. Ondanks de prijs van een dergelijke "doos" zijn er ook lokale omroepen die dergelijke apparatuur gebruiken, Optimaal FM (achterhoek) en Stads radio Rotterdam zijn slechts voorbeelden. Recentelijk nam ook Radio Gelderland een 4-tal Digitale Optimod's in gebruik. De meeste van de programma's van de landelijke omroep programma's gaan echter nog steeds via analoge procesoren "On-Air".

Een bijzonder geval bij de digitale processoren in de naam van Frank Fotti en zijn Omnia processoren van zijn bedrijf "Cutting Edge". Frank begon als DJ bij een AM rock station, en werd van lieverlee technicus, en later hoofd techniek. Hij bekwaamde zich in processing, en de stations waar hij het geluid afregelde vielen op door "hun" geluid. Vet, krachtig en toch helder volgens de overleveringen. Hij gebruikte daarbij een combinatie van diverse merken waaronder de Aphex Dominator die hij verbouwde en hem vervolgens de naam "Vigilante" gaf. Het verschil zat hem in de afregeling van de limiters en clippers van deze 3-bands limiter. Later bouwde hij in eigen beheer een digitale processor die de naam "Unity 2000" kreeg, leverbaar in Am en FM uitvoering. Een paar jaar geleden is deze processor opgevolgd door de Omnia, die weer recentelijk is uitgebreid met de Omnia jr. De Omnia is een 4-bands processor, en de Onnia jr een 3-bander, die je later kunt uitbreiden naar de volledige Omnia.

Digitaal is tegenwoordig in, want bij digitale signaal bewerking is de absolute grens van een signaal beter vast te stellen dan bij analoge processoren (enkele uitzonderingen daargelaten). Tegenwoordig zie je soms door de bomen het bos niet meer vanwege het grote aanbod aan processoren analoog en digitaal. Veel gebruikte apparaten zijn de Inovonics 250 5-bands limiter compressor, de Warsanis 1240 (een 3-bander) en de Warsanis 1400 een 4-bander die typisch hitradio geluid produceren, maar met een rustige instelling ook "soft" KUNNEN werken. Verder is er natuurlijk de APhex Air-Chain, een combinatie van een compellor, exciter en dominator al dan niet uitgebreid met de composite limiter van Aphex, verder de Orban 8000 (analoog) en de 8200 (digitaal) en de Aphex 2020 (digitaal) alsmede de Omnia processor van Cutting Edge. Er schijnen nog omroepen te zijn die met een D&R limiter werken, en verder kom je de Barth Dyna set nog wel eens tegen. Omroepen gebruiken teneinde optimale zwaai te verkrijgen ook gebruik van zogenaamde zwaai begrenzers, en dan bedoelen we niet de simpele limiter die in nagenoeg elke lokale omroep zender zit, om te voldoen aan de huidige eisen van de RDR. Hiervoor gebruikt men de Orban 4000, de CRL BAP 2000, de CBT VTX 254 of de Eela 921 Limiter al naar gelang en in combinatie met diverse andere limiters.

Er is een tijd geweest dat met name lokale omroepen (weinig geld ter beschikking) gebruik gingen maken (en nog steeds) van de Behringer MDX 8000, echter deze limiter heeft geen absolute piek stop, tenzij je hem dermate overdreven instelt, dat hij weer niet klinkt. Een combinatie van dergelijke apparaten hoort U iedere dag via uw radio voorbij komen op bijvoorbeeld Radio 3FM, SKY-radio, Radio 538, Radio 10 Gold, Hot radio, 8FM, Rebecca, Stadsradio Rotterdam, Keizerstad 97.7, Optimaal FM, City FM, System FM, Sun FM, Arrow Clasic rock. Radio 2, Veronica FM, Optimaal FM, Dalux FM, Radio 1, Virgin Radio, Eemland FM (EFM), Favoriet FM, Noordzee FM, Radio M, Radio Gelderland, Omroep Flevoland en, de lijst kan nog veel langer.

Vraagt u zich voordat u een processor koopt af waarom koop ik een dergelijk apparaat? , is hij uit te breiden? Ben ik voorbereid op de toekomst? Wat voor soort muziek zendt ik uit, en wat moet de processor doen "Soft" of "Brickwall" effect, of net ertussenin? Standje heftig bij klassieke muziek klinkt doorgaans niet erg prettig, terwijl een softe processing bij stevige rock niet echt over komt. Wat wilt u besteden, en is er een test van een aantal apparaten mogelijk? Wellicht is er een gebruikt toestel te koop. Dit is een verre van compleet overzicht, maar ik hoop u enig inzicht te hebben gegeven in processoren en hun ontstaan zonder daarbij op de details van de apparaten in te gaan.

Orban www.orban.com
Warsanis www.warsanis.com
Aphex www.aphexsystems.com
Omnia www.nogrunge.com *
CBT www.cbt.nl
Eela www.eela.nl
Inovonics www.inovon.com
IDT www.idt-fr.com
AEV www.aev.net
OMB www.omb.com
CRL www.crl.com
Helios www.helios.nl

Kijk ook eens op www.bsiusa.com voor nieuwe apparatuur uit Amerika (gratis catalogus) of op www.broadcast.harris.com/used-eq voor gebruikte apparatuur. In Nederland kijk voor gebruikte apparatuur bij bijvoorbeeld www.licht-geluid.nl of www.heuff.nl (zelf een advertentie plaatsen op RadioWereld) of in de diverse nieuws groepen.
P. De Zwart

Gerelateerde Artikelen